Bir neçə saatlıq imtahan, bir neçə yüz bal və nəticəni gözləyən həyəcanlı bir abituriyent… Bəzən bütün bunlar bir gəncin gələcəyinin taleyi kimi təqdim olunur. Valideynlər aylarla övladının yüksək bal toplaması üçün çalışır, abituriyentlər isə “aşağı bal toplasam, hər şey bitəcək” qorxusu ilə imtahan gününə yaxınlaşırlar. Amma doğrudanmı bir neçə saat ərzində verilən cavablar insanın gələcək həyatını müəyyənləşdirə bilər?
İmtahan nəticəsi, şübhəsiz ki, abituriyentin həyatında mühüm mərhələdir. Azərbaycanda ali məktəbə qəbul müsabiqəsi əsasən topladığı bal əsasında aparılır və bu nəticə gəncin hansı ixtisaslara müraciət edə biləcəyinə birbaşa təsir göstərir. Buna görə də abituriyentin imtahana ciddi hazırlaşması və nəticə üçün çalışması tamamilə təbiidir. Lakin problem imtahan balının əhəmiyyətli olmasında deyil, onun uşağın bütün potensialının göstəricisi kimi qəbul edilməsindədir.
Çünki imtahan yalnız bilikləri deyil, müəyyən mənada həmin bilikləri məhdud vaxt ərzində nümayiş etdirmək bacarığını da yoxlayır. Bəzi abituriyentlər aylarla hazırlaşdıqları mövzuları imtahan zamanı həyəcan səbəbindən xatırlamaqda çətinlik çəkə bilirlər. Zamanın azalması, səhv etmək qorxusu, yüksək gözləntilər və “mütləq yüksək bal toplamalıyam” düşüncəsi nəticəyə təsir göstərə bilər.
Təhsil eksperti Anar Kazımov da Gundelik.az-a açıqlamasında abituriyentlərin imtahan zamanı bildiklərini unutmasının əsas səbəblərindən birinin psixoloji gərginlik olduğunu bildirib.
Ekspertin sözlərinə görə, şagird mövzunu bilmədiyi üçün deyil, stress altında olduğu üçün bildiyi məlumatı xatırlamaqda çətinlik çəkə bilər. Bu səbəbdən hazırlıq prosesində yalnız test həll etmək deyil, imtahan şəraitinə psixoloji cəhətdən hazırlaşmaq da vacibdir.
Anar Kazımovun fikrincə, abituriyentin imtahan zamanı özünü idarə edə bilməsi və diqqətini toplaması da nəticəyə ciddi təsir göstərən amillərdəndir. Buna görə valideynlərin imtahan ərəfəsində uşağa əlavə təzyiq göstərməsi, onu digər abituriyentlərlə müqayisə etməsi və nəticəni həyat-memat məsələsinə çevirməsi əks effekt verə bilər.
Əslində, abituriyentin ən böyük qorxularından biri də “balım aşağı olsa, gələcəyim bitəcək” düşüncəsidir. Halbuki bir imtahanda əldə edilən nəticə insanın bütün həyatını müəyyənləşdirmir. Bal müəyyən bir mərhələdə təhsil seçiminə təsir edir, lakin insanın sonrakı inkişafı, bacarıqları, əmək fəaliyyəti, əlavə təhsili və öz üzərində işləməsi də gələcək karyerada mühüm rol oynayır.
Burada valideynlərin münasibəti xüsusilə önəmlidir. Uşağa “mütləq 600-700 bal toplamalısan” demək əvəzinə onun hansı sahəyə marağının olduğunu, hansı bacarıqlara sahib olduğunu və gələcəkdə özünü harada görmək istədiyini müzakirə etmək daha sağlam yanaşmadır. Çünki hər yüksək bal toplayan şagird avtomatik olaraq sevdiyi və uğurlu olacağı ixtisasa yönəlmir. Eyni zamanda, gözləniləndən aşağı nəticə göstərən abituriyentin də bütün imkanları bitmir.
Anar Kazımovun yanaşmasında diqqət çəkən məqamlardan biri də məhz budur: imtahan nəticəsinə görə uşağın özünü qiymətləndirməsi düzgün deyil. Abituriyent bilməlidir ki, topladığı bal onun şəxsiyyətinin və ya intellektinin “qiyməti” deyil. Bu, konkret imtahanda göstərdiyi nəticədir.
Digər tərəfdən, balın əhəmiyyətini də kiçiltmək olmaz. Yüksək nəticə müəyyən ixtisaslara və universitetlərə qəbul imkanlarını genişləndirə bilər. Bu baxımdan abituriyentin məqsədli hazırlaşması, vaxtını düzgün bölməsi və öz potensialını ortaya qoyması vacibdir. Sadəcə, nəticə ilə insanın özü arasında bərabərlik işarəsi qoyulmamalıdır.
Uğurun alternativ yolları da kifayət qədər çoxdur. Universitetə qəbul ola bilməyən və ya istədiyi ixtisasa düşməyən gənc sonradan yenidən imtahan verə, başqa təhsil istiqaməti seçə, peşə təhsili ala, müxtəlif kurslar vasitəsilə yeni bacarıqlar qazana və əmək bazarında özünə uyğun sahə tapa bilər. Hətta universitetə daxil olan şəxslərin də sonradan ixtisasını dəyişməsi, əlavə təhsil alması və tamamilə başqa sahəyə yönəlməsi mümkündür.
Əsas məsələ isə gəncin bir nəticədən sonra özünü uğursuz hesab etməməsidir. Bəzən aşağı nəticə gözlənilməz istiqamətdə yeni imkanların başlanğıcına çevrilə bilər. Əksinə, yüksək bal da uğurun son nöqtəsi deyil. Universitetə qəbul olmaq yalnız yolun başlanğıcıdır; həmin təhsildən necə istifadə etmək, hansı bacarıqları qazanmaq və gələcəkdə özünü necə inkişaf etdirmək isə insanın qarşısında daha uzun bir yol açır.
Bu səbəbdən imtahan nəticəsinə həm abituriyent, həm də valideyn daha real yanaşmalıdır. Bal vacibdir, amma bal hər şey deyil. O, müəyyən bir qapını açan göstəricidir, lakin həmin qapıdan keçdikdən sonra insanın qarşısında daha çox imkan və seçim yaranır.
Maraqlı qeyd
Bir neçə saat davam edən imtahanın nəticəsi abituriyentin həmin günkü hazırlığını və performansını göstərir. Lakin insanın gələcək uğurunu yalnız bir rəqəmlə ölçmək mümkün deyil. Ən böyük səhv aşağı balı “həyatım bitdi” kimi qəbul etmək, yüksək balı isə “artıq uğur qazandım” düşüncəsinə çevirməkdir. Əslində hər iki nəticədən sonra insanın qarşısında yeni seçimlər və inkişaf imkanları qalır.
Nurəddin Abdullayev
Gundelik.az
