İranda 82 günlük internet kəsilməsi çoxpilləli bir sistem yaratdı. Bu sistem məmurlara və müəssisələrə müəyyən giriş imkanı verir, adi vətəndaşlar isə VPN-lər üçün 12 dəfəyə qədər pul ödəyir. Bunu vətənlərindəki iranlılar Euronews-a bildiriblər.
İran hökuməti çərşənbə axşamı bildirib ki, ölkədə 82 günlük internet kəsintisinin nə vaxt bitəcəyini deyə bilməz. Yeni məlumatlar göstərir ki, bağlanma iqtisadiyyata 1 milyard dollardan çox ziyan vurub və tənqidçilərin fikrincə, adi vətəndaşları internetdən məhrum edərkən rəsmilərə və mütəxəssislərə internet verən pilləli giriş sistemi yaranıb. Hökumət sözçüsü Fatimə Mohacerani beynəlxalq internetə çıxışın nə vaxt bərpa olunacağı ilə bağlı sualları cavablandırarkən bildirib ki, prezident Məsud Pezeşkianın administrasiyası internet istifadəsinə qoyulan məhdudiyyətlərə qarşıdır, lakin vaxt qrafiki təqdim edə bilmir.
“Prezidentin (İranın Birinci Vitse-prezidenti Məhəmməd Rza) Arifə verdiyi mandatla, bütün mövcud problemləri, ali liderin istəklərini və müvafiq mülahizələri nəzərə alaraq, daha ədalətli bir vəziyyətə gəlmək üçün internetdəki düyünləri açmağa çalışırıq”, – deyə o bildirib. Beynəlxalq internet bağlantısı ABŞ və İsrailin 28 fevralda İrana birgə hücumundan təxminən bir saat sonra kəsildi. Bu hücum Tehran rejimi tərəfindən yanvar ayında pik həddə çatan ölkə miqyasında sərt iqtisadi tədbirlərə qarşı etirazların dağıdılması çərçivəsində tətbiq edilmişdi. 82 gündən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, iranlıların əksəriyyəti qlobal platformalara daxil ola bilmir. Tənqidçilərin fikrincə, az sayda insan sinif sisteminə çevrilmiş üç mexanizm vasitəsilə girişi qoruyub saxlayıb.
İnternetin üç səviyyəsi
Ən yuxarıda iranlıların “ağ internet” adlandırdığı şey var. Bu, İslam Respublikasının yüksək vəzifəli rəsmilərinin uzun müddətdir istifadə etdiyi və Həsən Ruhaninin prezidentliyi dövründə tədricən adları Mədəniyyət və İslam Rəhbərliyi Nazirliyinə təqdim edilən jurnalistlərə də şamil edilən filtrsiz girişdir.
Tehranda jurnalist olan Reza 2018-ci ildən bəri internetdən istifadə etdiyini və 2019-cu ilin noyabr ayında internetin tamamilə bağlanması zamanı da heç bir fasilə ilə qarşılaşmadığını bildirib.
İqtisadi gündəlik “Taadol” qəzetinin keçmiş baş redaktoru Mənsur Beytaf imtiyazı əldə etmək üçün şəxsi telefon nömrəsini verməkdən imtina etdiyini bildirib.
“İnternetə sərbəst giriş ictimai hüquqdur. Bəzilərinə bu imtiyazı verib, digərlərinə isə bundan imtina edə bilməzsiniz. Bu, açıq-aşkar ayrı-seçkilikdir”, – deyə o, Euronews-a bildirib.
Ağ internetin altında “sabit biznes interneti” kimi də tanınan “Internet Pro” yerləşir və qeydiyyatdan keçmiş şirkətlər, jurnalistlər, hüquqşünaslar, akademiklər və tibb mütəxəssisləri də daxil olmaqla seçilmiş istifadəçi kateqoriyalarına adətən 10-dan çox olmayan beynəlxalq platformaların məhdud siyahısına məhdud giriş imkanı təqdim edir.
Telegram və WhatsApp-a giriş Internet Pro istifadəçiləri üçün ümumiyyətlə sabitdir, Instagram, YouTube və X isə etibarsızdır. Müəyyən peşələr üçün səviyyə strukturu daha da sərtləşir. Universitet müəllimləri əsasən akademik verilənlər bazaları və Google Scholar ilə məhdudlaşır. Həkimlərin əsasən WhatsApp-a çıxışı var.
Internet Pro-nun qiyməti bir gigabayt üçün 40.000 tümən — cari məzənnə ilə təxminən 0,20 avrodur. Onu olmayanlar isə kommersiya baxımından mövcud olan VPN-lər üçün bir gigabayt üçün təxminən 500.000 tümən — 12 dəfədən çox — ödəyirlər.
Tehranda İnternet Pro sertifikatına malik olmayan 40 yaşlı kafe sahibi Əlirza gündəlik 1 giqabayt VPN girişini təmin etmək üçün ayda 15 milyon tümən – təxminən 75 avro – xərclədiyini bildirib. Bu, əvvəllər biznes üçün istifadə etdiyi limitsiz brauzerdən kəskin şəkildə azdır.
“Hansı ölkədə internetdən istifadə bu qədər baha başa gəlir?” deyə o, Euronews-a bildirib. “Sadəcə müharibə olduğu üçün İran xalqı internetdən məhrum edilməlidirmi?” İqtisadi zərər
Milli İT gildiyası təşkilatının blokçeyn komissiyasının rəhbəri Abbas Aştiani aprelin sonlarında dövlət agentliyi IRNA-ya bildirib ki, internet kəsintiləri İranın rəqəmsal iqtisadiyyatına bağlanmanın ilk 50 günü ərzində təxminən 1 milyard dollar (862 milyon avro) ziyan vurub. Bu ziyana birbaşa itkilər, itirilmiş mənfəət və digər zərərlər də daxildir.
O, gündəlik itkilərin 30 milyon dollarla 35 milyon dollar arasında (26,8 milyon avro ilə 30 milyon avro) olduğunu bildirib.
Beytaf Euronews-a bildirib ki, may ayının ortalarına qədər dolayı itkiləri nəzərə almasaq, bağlanma bizneslərə 16,3 trilyon tümən (rəsmi bazar məzənnələri ilə 181 milyon avro) mənfəət itkisinə səbəb olub.
Ən çox zərər çəkənlər İnstagram, WhatsApp və Telegram-da biznes idarə edən satıcılar olub – onların çoxu İnternet Pro-ya uyğun olmayan və VPN xərclərini ödəyə bilməyən qeyri-rəsmi ticarətçilərdir.
İranın ən böyük elektron ticarət platformalarından biri olan Digikala, işçi dövriyyəsinin azalması səbəbindən işçilərini ixtisar edib.
Mohajerani çərşənbə axşamı günü bildirib ki, Internet Pro biznes üçün nəzərdə tutulub və internetin kəsilməsi üçün ümumi bir həll yolu kimi nəzərdə tutulmayıb.
O, hökumətin mövqeyini bütün ayrı-seçkiliyə qarşı çıxmaq və internetə çıxışı bütün vətəndaşların hüququ kimi qəbul etmək kimi təsvir etdi. Tənqidçilər Tehranın mövqeyinin mərkəzində bir ziddiyyət olduğunu qeyd ediblər: Pezeşkyan həm ayrı-seçkiliyə qarşı olduğunu deyən hökumətə, həm də İnternet Pro sistemini təsdiqləyən Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasına sədrlik edir.
İran daxilindəki analitiklərin fikrincə, cavab İslam Respublikasının ikili suverenlik strukturundadır və prezidentin əsas icra hakimiyyətinə malik olmadığı üçün onun pilləli sistemə qarşı çıxması əsasən simvolik xarakter daşıyır.
Mənbə:Euronews
Tərtib etdi:Jalə Əliyeva
Gundelik.az
