Yaxın Şərqdə gərginlik getdikcə daha təhlükəli və mürəkkəb mərhələyə daxil olur. ABŞ, İsrail və İran arasında davam edən qarşıdurmanın artıq altıncı həftəyə keçməsi regionda sabitliyin ciddi şəkildə sarsıldığını göstərir. Müharibənin uzanması yalnız bölgə ölkələri üçün deyil, eyni zamanda qlobal güc balansı baxımından da mühüm risklər yaradır. Diplomatik kanalların zəiflədiyi, hərbi ritorikanın isə üstünlük qazandığı bu dövrdə beynəlxalq ictimaiyyət tərəddüd və tərəfsizlik arasında qalmaqdadır.
Mövcud vəziyyətin mahiyyətini və mümkün inkişaf ssenarilərini daha dərindən təhlil etmək məqsədilə Gundelik.az xəbər portalı politoloq Çingiz Şahbazi ilə həmsöhbət olub. Ekspert İranın regional strategiyasını, İsrail və ABŞ-ın təhlükəsizlik narahatlıqlarını, eləcə də qlobal güc balansında baş verən dəyişiklikləri geniş şəkildə şərh edib.
ABŞ-ın müharibəyə qoşulmasının əsas səbəbi nədir?
– ABŞ prezidenti Donald Trump İranın nüvə silahına sahib olmasının kritik mərhələyə çatdığını əsas arqument kimi təqdim edir. O, diplomatik danışıqların nəticəsiz olduğunu bildirərək hərbi müdaxiləni zəruri addım kimi əsaslandırmağa çalışır. Bu bəyanatlar müəyyən mənada beynəlxalq aləmdə ABŞ siyasətini legitimləşdirməyə yönəlib.
Müttəfiq ölkələrin mövqeyi necədir?
– Xüsusilə NATO ölkələri ABŞ-ın bu siyasətinə tam dəstək verməkdə tərəddüd edir. Bu isə Vaşinqtonu diplomatik baxımdan müəyyən qədər təcrid olunmuş vəziyyətə salır və administrasiyanın manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.
Müharibənin uzanması ABŞ daxilində hansı təsirlərə səbəb olur?
– Müharibənin uzun çəkməsi Tramp administrasiyasının daxili siyasi mövqelərinə mənfi təsir göstərir. Elektorat arasında narazılıq artır, siyasi dəstək zəifləyir. Bu isə prezidentin daha çevik və ehtiyatlı siyasi manevrlər etməsini zəruri edir.
İran beynəlxalq arenada öz mövqeyini necə əsaslandırır?
– İran beynəlxalq hüquqa istinad edərək hücuma məruz qaldığını vurğulayır və özünü müdafiə edən tərəf kimi təqdim etməyə çalışır. Bu yanaşma bir çox ölkələrin açıq şəkildə tərəf tutmamasına səbəb olur.
Hörmüz boğazında baş verənlər nəyi göstərir?
– Hörmüz boğazı ətrafında tətbiq edilən blokada İranın müharibəyə ciddi hazırlaşdığını göstərir. Bu addım həm də qlobal diqqəti cəlb etmək və iqtisadi təzyiq aləti kimi çıxış etmək məqsədi daşıyır.
İsrailin bu prosesdə rolu nədir?
– İsrael ABŞ ilə birlikdə hərbi əməliyyatların davam etdirilməsində israrlıdır. İranın tam zərərsizləşdirilməsi məqsədilə Vaşinqtonu öz yanında saxlamağa çalışır və bu istiqamətdə diplomatik proseslərə açıq və gizli maneələr yaradır.
ABŞ və İran arasında danışıqların uğursuzluğunun səbəbi nədir?
– Məlumatlara görə, tərəflər arasında bir neçə dəfə danışıqlar cəhdi olsa da, bu proseslər uğursuzluqla nəticələnib. Bunun əsas səbəblərindən biri İsrailin hərbi əməliyyatların davam etdirilməsində maraqlı olması kimi qiymətləndirilir.
İranın nüvə silahına sahib olması ehtimalı vəziyyəti necə dəyişir?
– Qeyri-rəsmi iddialara görə, İran nüvə potensialına malik ola bilər. Əgər bu təsdiqlənərsə, bu, regionda qüvvələr balansını kökündən dəyişə və İsrailin təhlükəsizlik strategiyasını ciddi şəkildə sarsıda bilər.
Müharibənin gələcək mərhələsi ilə bağlı proqnozlar nədir?
– Mövcud vəziyyət göstərir ki, qarşıdurmanın daha şiddətli mərhələsi hələ qabaqdadır. Əgər ABŞ vəziyyəti düzgün qiymətləndirib vaxtında addımlar atmasa, region daha böyük fəlakətlərlə üzləşə bilər.
Nüvə silahı və genişmiqyaslı müharibə riski nə qədər realdır?
– Hazırda bu risk tam real görünməsə də, xüsusilə Hörmüz boğazında eskalasiyanın artması gələcəkdə daha təhlükəli ssenariləri mümkün edir. Bu isə “strateji intihar” kimi qiymətləndirilə biləcək riskləri gündəmdə saxlayır.
Çıxış yolu nədir?
– Ən real və effektiv çıxış yolu diplomatik səylərin genişləndirilməsidir. Münaqişənin hərbi yolla həlli yalnız daha böyük itkilərə səbəb ola bilər. Buna görə də beynəlxalq ictimaiyyət daha aktiv və prinsipial mövqe ortaya qoymalıdır.
