Hər il iyunun 22-də Azərbaycanda Mətbuat Günü qeyd olunur. Bu əlamətdar tarix Azərbaycan milli jurnalistikasının təməl daşlarından biri olan “Əkinçi” qəzetinin ilk sayının nəşr olunduğu gündür. 1875-ci ildə böyük maarifçi və ictimai xadim Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr edilən “Əkinçi” qəzeti milli mətbuatın əsasını qoymaqla təkcə yazılı sözün gücünü deyil, həm də xalqın oyanışında, milli şüurun formalaşmasında mühüm rol oynadı.
Azərbaycan mətbuatının tarixi məhz 22 iyun 1875-ci ildən başlayır. Bu gün Həsən bəy Zərdabi çətinliklərə baxmayaraq “Əkinçi” qəzetini nəşr etdirməyə nail oldu. Qəzet sadəcə xəbərlər vermək məqsədi daşımırdı, eyni zamanda xalqın maariflənməsi, kəndlinin, ziyalının, müəllimin və sadə əhalinin söz sahibi olması üçün bir tribuna rolunu oynayırdı.
Həsən bəy Zərdabi (1837–1907) Azərbaycan mətbuatının banisi, görkəmli maarifçi, publisist və ictimai xadimdir. O, ilk dəfə olaraq xalqın maariflənməsi və ictimai şüurun formalaşması məqsədilə 1875-ci il iyunun 22-də Azərbaycanın ilk milli qəzetini – “Əkinçi” ni nəşr etdirmişdir.
“Əkinçi” qəzeti xalq dilində yazılırdı və əsas məqsədi kəndliləri maarifləndirmək, elmi bilikləri sadə formada yaymaq və cəmiyyətdə oyanış yaratmaq idi. Qəzetdə sosial, iqtisadi, təhsil və mədəni mövzularda məqalələr dərc olunurdu.
Zərdabi hesab edirdi ki, xalqın tərəqqisi maariflə mümkündür, və mətbuat bu yolun əsas vasitələrindən biridir. O yazırdı:
“Millətə xidmət etmək istəyirsənsə, qələmi silah bil.”
Cəmi 2 il fəaliyyət göstərən “Əkinçi” (1875–1877) qəzeti 56 nömrə ilə Azərbaycan jurnalistikasının təməlini qoydu. Bu qəzet həm də Şərqdə azsaylı milli mətbuat nümunələrindən biri hesab olunur.
Bəli, “Əkinçi” qəzetinin dili sadə, xalqın başa düşəcəyi bir dildə idi. Onun səhifələrində elmi biliklər, kənd təsərrüfatı məsələləri, ictimai və mədəni problemlər işıqlandırılırdı. Bu da onu oxucular üçün daha yaxın və anlaşılan edirdi.
“Əkinçi”dən sonra Azərbaycanda nəşr edilən qəzet və jurnalların sayı günü-gündən çoxalmağa başladı.
Azərbaycan mətbuatının əsası 1875-ci ildə “Əkinçi” qəzeti ilə qoyuldu. “Əkinçi”nin bağlanmasından sonra milli mətbuat müəyyən fasilələrlə inkişaf etməyə başladı. 19-cu əsrin sonları və 20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycanda bir sıra mühüm qəzet və jurnallar nəşr olunmağa başladı ki, onlar mətbuatın davamlı inkişafında mühüm rol oynadılar.
- “Ziya” (1879–1884)
Nəşr ili: 1879
Təsisçi və redaktor: Məhəmməd ağa Şahtaxtlı
“Ziya” mədəni-maarif yönümlü qəzet idi. Xalqın maariflənməsi, elmi və ədəbi biliklərin yayılması məqsədini daşıyırdı.
Ərəb qrafikalı Azərbaycan dilində nəşr olunurdu.
- “Ziyayi-Qafqaziyyə” (1880–1884)
Təsisçi: Cəlil Məmmədquluzadənin müəllimi Molla Ələsgər
Daha çox dini və mənəvi mövzularla yanaşı, maarifçilik və əxlaqi tərbiyəyə yönəlik məqalələr dərc olunurdu.
Şuşada nəşr edilirdi.
- “Kəşkül” (1883–1891)
Redaktor: Cəlal Ünsizadə
Tiflis şəhərində çıxırdı. Ədəbi və maarif yönümlü jurnal idi.
Şərq ədəbiyyatı, İslam mədəniyyəti və Avropa elmi mövzularına geniş yer verilirdi.
İlk dəfə olaraq Avropa və rus mətbuatına istinadlar edilirdi.
- “Şərqi-Rus” (1903–1905)
Redaktor: Əli bəy Hüseynzadə
Tiflisdə nəşr edilən bu qəzet milli-mədəni oyanışın tribunasına çevrildi.
Pan-türkçülük, milli kimlik, maarifçilik ideyaları ön planda idi.
Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək” şüarı ilə tanınır.
- “Molla Nəsrəddin” (1906–1931)
Təsisçi və baş redaktor: Cəlil Məmmədquluzadə
Azərbaycan mətbuat tarixində satirik jurnalın ilk və ən güclü nümunəsidir.
Kəskin ictimai tənqid, siyasi və dini mövzularda satira, karikaturalarla tanınırdı.
Bakı, Tiflis, Təbriz və hətta Münhen şəhərlərində nəşr olunub.
“Molla Nəsrəddin” təkcə Azərbaycanda deyil, bütöv müsəlman Şərqində maarifçiliyə təsir edən fenomen idi.
- Digər önəmli mətbuat nümunələri:
“Həyat” (1905) – siyasi qəzet, redaktoru Əli bəy Hüseynzadə
“İrşad” (1907) – dini-əxlaqi və siyasi yönlü qəzet
“Tərcüman” – Krımda İsmayıl bəy Qaspıralı tərəfindən nəşr olunurdu, Azərbaycan ziyalılarına böyük təsiri olmuşdur
“Füyuzat” (1906–1907) – Əli bəy Hüseynzadənin redaktorluğu ilə milli romantizm və maarifçilik ideyalarını yayırdı.
“Əkinçi” qəzeti Azərbaycan mətbuatının təməlini qoyduqdan sonra yaranan bu qəzet və jurnallar milli düşüncənin formalaşmasında, maarifçiliyin inkişafında və ictimai oyanışın baş verməsində həlledici rol oynamışdır. Onlar təkcə mətbuat nümunəsi deyil, həm də milli ideologiyanın, azərbaycançılıq düşüncəsinin daşıyıcıları olmuşdur.
Azərbaycan mətbuatı Sovet dövründə ciddi senzura və nəzarət altında fəaliyyət göstərsə də, bu dövrdə peşəkar jurnalistikanın bəzi institusional əsasları formalaşdı. Jurnalist məktəbləri, ixtisaslı kadrların hazırlanması, qəzet və jurnalların texniki imkanlarının inkişafı kimi müsbət cəhətlər də vardı.
Müstəqillik dövrü isə Azərbaycan mətbuatına yeni nəfəs verdi. 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən senzuranın ləğvi, azad mətbuatın yaranması və çoxsaylı qəzet, jurnal, xəbər agentliklərinin fəaliyyətə başlaması ilə jurnalistika tamamilə yeni mərhələyə qədəm qoydu.
Media və informasiya cəmiyyətində mətbuatın rolu
Bu gün informasiya cəmiyyəti dövründə mətbuatın funksiyası daha da çoxşaxəlidir. Ənənəvi mətbuatla yanaşı, onlayn media, sosial şəbəkə platformaları və bloqçuluq da informasiya istehsalının vacib sahələrinə çevrilib. Lakin istənilən şəraitdə peşəkarlıq, obyektivlik, ictimai marağa xidmət etmək kimi prinsiplər dəyişməz qalır. Mətbuat bu gün cəmiyyətin güzgüsüdür – ictimai rəyi formalaşdırır, korrupsiya hallarını ifşa edir, ictimai nəzarəti təmin edir, vətəndaşları maarifləndirir və dövlətlə xalq arasında körpü rolunu oynayır.
22 İyun – Azərbaycan Mətbuatı Günü sadəcə bir peşə bayramı deyil, həm də sözün, informasiyanın, həqiqətin və ictimai vicdanın bayramıdır. Həsən bəy Zərdabinin başladığı yolda bu gün minlərlə jurnalist informasiya cəmiyyətinin formalaşmasına, azad sözün qorunmasına və inkişafına xidmət edir. Bu əlamətdar gün münasibətilə bütün jurnalistləri, redaktorları, media işçilərini təbrik edir, sözün gücü ilə daha ədalətli, daha maarifçi bir cəmiyyət naminə fəaliyyətlərində uğurlar arzulayırıq.
“Əkinçi” 1875–1877-ci illər ərzində cəmi 56 nömrə çıxsa da, onun milli jurnalistikanın təşəkkülündə rolu ölçüyəgəlməzdir. Bu qəzetin əsas məqsədi sadə xalqı maarifləndirmək, ana dilində informasiyanı əlçatan etmək idi. Zərdabinin fikrincə, mətbuat millətin inkişafında “bələdçi” olmalıdır.
1920-ci ildən etibarən Azərbaycanda mətbuat sovet ideologiyasının xidmətinə verilmişdi. “Kommunist”, “Bakinskiy Rabochiy” və digər qəzetlər əsasən təbliğat alətinə çevrilmişdi. Hərçənd, bu dövrdə jurnalist kadrların hazırlanması sistemli hal aldı və jurnalistika ixtisas kimi formalaşmağa başladı.
Müstəqillik illəri – Azad mətbuatın doğuluşu
1998-ci ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə mətbuatda senzura rəsmi olaraq ləğv olundu. Bu qərar Azərbaycan mətbuatında yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Əsrin sonundan etibarən ölkədə yüzlərlə qəzet, jurnal, informasiya agentlikləri və onlayn media resursları fəaliyyətə başladı.
Bugünkü Azərbaycan mətbuatı öz inkişaf yolunda mühüm mərhələləri geridə qoyaraq, müasir informasiya cəmiyyətinin ayrılmaz bir hissəsinə çevrilmişdir. Dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra mətbuatın üzərindən senzuranın götürülməsi, ifadə azadlığının təmin olunması və media sahəsində aparılan hüquqi islahatlar medianın inkişafına güclü təkan vermişdir. Hazırda ölkədə onlarla televiziya kanalı, yüzlərlə informasiya saytı, qəzet və jurnal fəaliyyət göstərir. İnternet medianın sürətli inkişafı nəticəsində informasiya cəmiyyətinə keçid daha da sürətlənmiş, sosial şəbəkələr və rəqəmsal platformalar jurnalistikanın yeni üfüqlərini açmışdır. Bu, həm jurnalistlərin fəaliyyət imkanlarını artırmış, həm də vətəndaşların operativ və şəffaf informasiyaya çıxışını təmin etmişdir.
Eyni zamanda, dövlətin medianın inkişafına göstərdiyi dəstək qeyd olunmalıdır. Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi (MEDİA) tərəfindən jurnalistlərin peşəkarlığının artırılması, media subyektlərinə texniki və maddi dəstəyin göstərilməsi, medianın hüquqi bazasının təkmilləşdirilməsi istiqamətində ardıcıl işlər həyata keçirilir. Jurnalistlər üçün yaşayış evlərinin tikilməsi, təlim proqramlarının təşkili və media savadlılığının artırılması bu sahədə atılan real addımlardandır.
Müasir Azərbaycan mətbuatı təkcə ölkə daxilində deyil, beynəlxalq səviyyədə də öz sözünü deməyə başlayır. Azərbaycan həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, milli maraqların qorunması və obyektiv informasiya axınının təmin edilməsi bu gün media orqanlarımızın əsas vəzifələrindəndir.Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycan mətbuatı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Gənc, istedadlı jurnalistlərin yetişməsi, texnoloji yeniliklərin tətbiqi və peşəkar media mühitinin formalaşması ölkədə söz və məlumat azadlığının, eləcə də vətəndaş cəmiyyətinin güclənməsinin göstəricisidi
Firuz Nəsibov
Gundelik.az
