Açar sözlər:Dövlət; bələdiyyə;subsidiarlıq; regional ;özünüidarəetmə; fiskal;decentralizasiya; inkişaf.
Keywords: State; municipality; subsidiarity; regional; self-government; fiscal; decentralization; development.
Ключевые слова: Государство; муниципалитет; субсидиарность; региональный; самоуправление; фискальный; децентрализация; развитие.
Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi müasir ictimai idarəçilik sistemində idarəetmə səlahiyyətlərinin mərkəzi və yerli səviyyələr arasında bölüşdürülməsi ilə formalaşan çoxşaxəli institusional mexanizmdir. Qlobal idarəetmə tendensiyaları göstərir ki, regional inkişafın dayanıqlı şəkildə təmin olunması təkcə makroiqtisadi planlaşdırma ilə deyil, həm də yerli özünüidarəetmə institutlarının gücləndirilməsi, onların hüquqi, fiskal və inzibati səlahiyyətlərinin dəqiq müəyyən edilməsi ilə sıx bağlıdır. Bu kontekstdə dövlət ilə bələdiyyələr arasında səlahiyyət bölgüsünün optimal modeli regional idarəetmənin effektivliyinə, resurslardan istifadə imkanlarının genişlənməsinə, şəffaf və çevik qərarların qəbuluna mühüm təsir göstərir.
İdarəetmənin mərkəzləşmə və ya desentralizasiya səviyyəsi dövlətin siyasi-iqtisadi modelindən asılı olaraq fərqli formalarda özünü göstərir. Bir çox Avropa ölkələrində subsidiarlıq prinsipi tətbiq edilir və idarəetmə qərarlarının mümkün qədər vətəndaşa yaxın olan administrativ səviyyədə qəbul olunması əsas prinsip kimi qəbul olunur. Yerli problemlərin həllində iştirakçılıq modelinin gücləndirilməsi, ictimai xidmətlərin daha operativ göstərilməsi və regional resursların lokallaşdırılması idarəetmə sisteminin effektivliyini artıran əsas amillərdəndir. Buna görə də səlahiyyət bölgüsünün yalnız hüquqi çərçivədə deyil, həm də sosial, iqtisadi və institusional müstəvidə təkmilləşdirilməsi aktual məsələlərdən biri kimi çıxış edir (Məmmədov, F. 2019, 45–57).
Regional inkişafın idarə edilməsində dövlət və bələdiyyələr arasında əməkdaşlıq modeli strateji əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə regionların iqtisadi potensialının üzə çıxarılması, yerli infrastrukturun modernləşdirilməsi, sosial xidmətlərin keyfiyyətinin artırılması və investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması bu tərəfdaşlığın əsas üstünlüklərindən hesab olunur. Səlahiyyətlərin dəqiq bölgüsü regionların inkişaf tempinə təsir etməklə yanaşı, onların sosial- iqtisadi diversifikasiyasına və rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə də şərait yaradır. Bu səbəbdən dövlət-bələdiyyə münasibətlərində tənzimləmə, fiskal təminat, resurs paylanması, məsuliyyət və hesabatlılıq meyarları xüsusi konseptual yanaşma tələb edir(Quliyev, R. 2021,
27–39.).
Müasir tendensiyalar göstərir ki, regional idarəetmədə effektiv koordinasiya mexanizmi yaradılmadıqda, dövlət siyasətinin yerinə yetirilməsi prosesində institusional boşluqlar, inzibati resursların təkrarlanması və qərarların icrasında gecikmələr müşahidə oluna bilər. Bu baxımdan, idarəetmə səlahiyyətlərinin bölgüsündə normativ-hüquqi aydınlıq və funksional əməkdaşlıq çərçivələrinin dəqiq təsviri mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, fiskal desentralizasiya bələdiyyələrə maliyyə resurslarının idarəsində daha çox müstəqillik verərək yerli inkişafın təşviqinə təminat yaradır. Lakin fiskal səlahiyyətlərin genişləndirilməsi ilə yanaşı, maliyyə intizamı, şəffaflıq və büdcə nəzarəti mexanizmlərinin gücləndirilməsi zəruridir.
Azərbaycan kontekstində bələdiyyələrin hüquqi statusu, səlahiyyət çərçivəsi və maliyyə imkanları mövcud qanunvericiliklə müəyyən edilsə də, regional inkişaf prosesində onların praktiki rolunun genişləndirilməsi üçün institusional islahatlara ehtiyac olduğu qeyd edilir.
Xüsusən Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında yeni idarəetmə modellərinin tətbiqi, yerli özünüidarəetmənin gücləndirilməsi, bələdiyyə xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması və dövlət-bələdiyyə münasibətlərinin koordinasiyalı şəkildə tənzimlənməsi ön plana çıxır. Bu, həm regional planlaşdırmanın çevikliyini təmin edə bilər, həm də post-münaqişə dövrü bərpa proseslərinə mühüm töhfə verə bilər.
Beləliklə, dövlət və bələdiyyə idarəetməsi səviyyəsində səlahiyyətlərin bölgüsü regional idarəetmənin institusional dayanıqlığını təmin edən əsas mexanizmlərdən biridir. Səlahiyyətlərin optimal paylanması regional potensialın daha səmərəli istifadəsini, şəxslərin və icmaların qərarlarda iştirakçılıq imkanlarının genişlənməsini, həmçinin dövlət siyasətinin yerli səviyyədə daha effektiv reallaşdırılmasını şərtləndirir. Mövzunun elmi-praktik aktuallığı
onu dövlət idarəçiliyi, iqtisadi coğrafiya, regional inkişaf və hüquq sahələrinin kəsişməsində yerləşən strateji tədqiqat istiqamətinə çevirir.
DÖVLƏT VƏ BƏLƏDİYYƏ İDARƏETMƏSİNDƏ SƏLAHİYYƏTLƏRİN BÖLÜŞDÜRÜLMƏSİ” REGİONAL İNKİŞAF KONTEKSTİNDƏ ƏSAS PRİNSİPLƏR
Dövlət və bələdiyyə idarəetməsində səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi müasir regional inkişaf siyasətinin əsas komponentlərindən biridir. İnkişaf etmiş idarəetmə modelləri göstərir ki, mərkəzləşdirilmiş qərarvermə ilə yerli özünüidarəetmənin optimal balansı regionların sosial- iqtisadi dinamizmini birbaşa müəyyən edir. Xüsusilə Azərbaycan kimi sürətlə urbanizasiya olunan, iqtisadi rayonlaşdırma islahatları aparılan və post-münaqişə dövrü bərpa proseslərini yaşayan ölkələr üçün səlahiyyət bölgüsünün çevik olması strateji əhəmiyyət daşıyır. Empirik tədqiqatlar göstərir ki, daha geniş yerli səlahiyyətlərə malik olan regionlarda (məsələn, Avropa İttifaqı ölkələrində Skandinaviya modeli, Şərqi Asiyada Cənubi Koreya nümunəsi)
investisiya cəlbediciliyi və yerli iqtisadi təşəbbüslər daha dinamik inkişaf edir. Yerli icra və bələdiyyə strukturlarının resurslar üzərində müstəqil qərarlar qəbul edə bilməsi həm xidmətlərin operativliyini artırır, həm də regional sosial tələblərin dəqiq ödənməsinə imkan yaradır(Həsənov, T. 2022, 88–98).
Azərbaycan təcrübəsində isə son illərdə aparılan islahatlar (2021-ci ildə regionların yeni iqtisadi rayonlar üzrə təsnifatı, “ASAN xidmət” modeli, yerli büdcələrin artırılması istiqamətində tədbirlər, icbari tibbi sığortanın yerli səviyyədə tətbiqi və s.) göstərir ki, bələdiyyə idarəetməsinin gücləndirilməsi regional balansın formalaşmasında həlledici faktordur. Lakin empirik müşahidələrə görə, bələdiyyələrin fiskal imkanları məhduddur: yerli
gəlirlər ümumi büdcə daxilolmalarının təxminən 2–3%-i səviyyəsindədir. Bu isə onlara verilmiş səlahiyyətlərin real tətbiqini çətinləşdirir. Regional inkişaf baxımından əsas problem “səlahiyyət–resurs qeyri-bərabərliyi”dir. Mərkəzi dövlət tərəfindən bələdiyyələrə verilən funksiyaların maliyyə təminatının zəifliyi yerli idarəçiliyin effektivliyini aşağı salır. Dünya Bankının 2022-ci il “Local Governance Performance” hesabatında vurğulanır ki, yerli maliyyələşmənin artması regionlarda infrastruktur təminatını 18–27% yaxşılaşdırır, vergi inzibatçılığının yerli səviyyəyə ötürülməsi isə xərclərin səmərəliliyini artırır. Təhlillər göstərir ki, regionlarda iqtisadi fəaliyyətin stimullaşdırılması üçün səlahiyyət bölgüsünün üç əsas funksional istiqamətdə yenilənməsi zəruridir:
1. Maliyyə səlahiyyətləri – yerli vergilərin genişləndirilməsi, torpaq və əmlak vergilərinin bələdiyyələr tərəfindən tam idarə olunması.
2. İctimai xidmətlər – nəqliyyat, kommunal xidmət, ətraf mühitin mühafizəsi kimi sahələrin bir hissəsinin yerli özünüidarəyə verilməsi.
3. İqtisadi təşviq alətləri – yerli investisiya proqramları, biznes inkubatorları, kənd təsərrüfatı kooperasiyalarına dəstək mexanizmlərinin bələdiyyələr tərəfindən idarə olunması.
Bu çərçivədə düzgün səlahiyyət bölgüsü regionlarda inklüziv, dayanıqlı və dinamik inkişafın təmin olunmasını mümkün edir(Nağıyev, Ə. 2020, 55–64).
Mövzunun aktuallığı:Regionların balanslı inkişafı ölkənin ümumi sosial-iqtisadi sabitliyinin əsas şərtlərindən biridir. Qlobal tendensiyalar göstərir ki, dövlət və yerli idarəetmə orqanları arasında optimal səlahiyyət bölgüsü aşağıdakı səbəblərə görə aktuallaşır:
Regional bərabərsizliyin artması sosial-iqtisadi riskləri gücləndirir;
Post-münaqişə dövrü Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda idarəetmənin çevik modellərinə ehtiyac yaranır;
Rəqəmsal dövlət infrastrukturunun genişlənməsi yerli idarəetmənin funksional rolunu artırır;
İctimai xidmətlərə tələbin dəyişməsi bələdiyyələrin daha aktiv olmasını tələb edir. Bu səbəbdən mövzunun tədqiqi həm elmi-nəzəri, həm də praktiki baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Tədqiqatın məqsədi:Tədqiqatın əsas məqsədi dövlət və bələdiyyə idarəetməsi arasında səlahiyyət bölgüsünün mövcud vəziyyətini regional inkişaf kontekstində təhlil etmək, optimal səlahiyyət və resurs balansı üçün institusional model təqdim etməkdir. Tədqiqatın obyekti:Tədqiqatın obyekti Azərbaycan Respublikasında dövlət və bələdiyyə orqanları arasındakı idarəetmə münasibətləri, səlahiyyət bölgüsü mexanizmləri və onların regional inkişaf proseslərinə təsiridir.
Metodologiya:Tədqiqat zamanı aşağıdakı metodlardan istifadə olunur:
Müqayisəli təhlil – Azərbaycan təcrübəsinin Avropa, Türkiyə, Koreya və Baltik ölkələri ilə müqayisəsi;
Statistik təhlil – dövlət büdcəsi, yerli büdcələr, regional sosial-iqtisadi göstəricilər üzrə empirik məlumatların analizi;
Sistemli yanaşma – dövlət–bələdiyyə münasibətlərinin institusional struktur kimi araşdırılması;
Sosioloji yanaşma – vətəndaş məmnuniyyəti və xidmət keyfiyyəti üzrə mövcud sorğu nəticələrinin təhlili;
Normativ-hüquqi analiz – qanunvericilik aktları, bələdiyyə hüququ və regional inkişaf konsepsiyalarının incələnməsi. Elmi yenilik:Tədqiqatın elmi yeniliyi aşağıdakılardan ibarətdir:
1. Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi arasında səlahiyyət bölgüsünün regional inkişaf göstəricilərinə təsiri ilk dəfə olaraq sistemli-analitik model əsasında qiymətləndirilir.
2. Azərbaycan üçün “səlahiyyət–resurs uyğunluğu indeksi” təklif edilir.
3. Yerli büdcələrin dayanıqlığının artırılması üçün yeni fiskal desentralizasiya mexanizmi işlənib hazırlanır.
4. Regional inkişaf kontekstində bələdiyyələrin institusional transformasiyasını əks etdirən inteqrasiyalı idarəetmə çərçivəsi təqdim olunur.
5. Müxtəlif ölkə modellərinə (Skandinaviya, Baltik modeli, Cənubi Koreya, Türkiyə)
əsaslanan adaptiv səlahiyyət bölgüsü sxemi formalaşdırılmışdır.
Qrafik 1 :Regional İnkişafın Yerli Səlahiyyət Resursları ilə Əlaqəsi (Azərbaycan
Regionları üzrə Empirik Təhlil
Yerlı Büdcə Payı (%)Regional İnkişaf İndeksi
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
BakıGəncə-QazaxQuba-XaçmazŞəki-ZaqatalaLənkəranQarabağ
Mənbə: Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi (DSK), Regional İnkişaf Göstəriciləri məlumat bazası (2018–2023); tədqiqat məqsədilə formalaşdırılmış analitik dataset.
Qrafik 1 yerli büdcə payının artması ilə regional inkişaf indeksinin yüksəlməsi arasında müsbət əlaqəni göstərir. Regionlar üzrə nöqtələrin yerləşməsi göstərir ki, yerli maliyyə resursları daha geniş olan ərazilərdə iqtisadi və sosial inkişaf göstəriciləri daha yüksəkdir.
Bakı şəhəri yüksək yerli büdcə payına görə inkişaf indeksində ən üst mövqedə dayanır. Gəncə-Qazax və Quba-Xaçmaz regionlarında da nisbətən yüksək büdcə payı daha yaxşı inkişaf dinamikasına uyğun gəlir. Əksinə, Qarabağ regionunda yerli resursların məhdud olması inkişaf indeksinin aşağı səviyyədə qalmasına səbəb olur. Ümumilikdə qrafik desentralizasiyanın və yerli idarəetməyə verilən səlahiyyətlərin artırılmasının regional inkişafın sürətlənməsinə müsbət təsir etdiyini göstərir(Hüseynov, S. 2021, 72–84).
Cədvəl 1: Azərbaycan regionlarında yerli büdcə payı və regional inkişaf göstəricilərinin müqayisəs
№ Region Yerli büdcə payı (%) Regional inkişaf indeksi
1 Bakı 3.0 78
2 Gəncə-Qazax 2.5 65
3 Quba-Xaçmaz 2.2 60
4 Şəki-Zaqatala 2.0 58
5 Lənkəran 1.9 55
6 Qarabağ 1.5 50
Mənbə:Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi (DSK), “Regionların sosial-iqtisadi inkişaf göstəriciləri” (2018–2023); tədqiqat məqsədi ilə formalaşdırılmış analitik məlumat bazası.
Cədvəl 1 regionlar üzrə yerli büdcə payı ilə regional inkişaf indeksi arasındakı fərqləriaydın şəkildə göstərir. Məlumatlar göstərir ki, yerli maliyyə resurslarının həcmi artdıqca regionun sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsi də yüksəlir. Bakı şəhəri 3.0% yerli büdcə payı ilə ənyüksək inkişaf indeksinə malikdir və bu, güclü fiskal imkanların inkişaf tempinə birbaşa təsir etdiyini sübut edir. Gəncə-Qazax və Quba-Xaçmaz regionlarında da yerli resursların nisbətən yüksək olması inkişaf indeksinin orta-yüksək səviyyədə formalaşmasına səbəb olmuşdur.
Şəki-Zaqatala və Lənkəran bölgələrində yerli büdcə payının daha aşağı olması inkişaf göstəricilərində də nisbi geriləmə yaradır. Qarabağ regionu isə 1.5%-lik yerli büdcə payı ilə siyahıda ən aşağı göstəriciyə malikdir ki, bu da post-münaqişə dövrünə uyğun olaraq regionun yenidənqurma mərhələsində olmasını əks etdirir. Ümumilikdə cədvəl 1 göstərir ki, yerli səlahiyyətlərin gücləndirilməsi və maliyyə resurslarının artırılması regionların inkişaf səviyyəsini yüksəldən əsas amillərdəndir(İsmayılov, N. 2020,112–121).
NƏTİCƏ
Dövlət və bələdiyyə idarəetməsində səlahiyyətlərin bölgüsü regional inkişafın dayanıqlı və inklüziv şəkildə təmin edilməsində əsas mexanizmlərdən biri kimi çıxış edir. Aparılan təhlillər göstərir ki, mərkəzi və yerli idarəetmə strukturları arasında funksional balansın yaradılması nəinki idarəçilik effektivliyinin artırılmasına, həm də regionların sosial- iqtisadi potensialının tam reallaşmasına imkan yaradır. Empirik məlumatlar sübut edir ki, yerli büdcə payının yüksək olduğu regionlarda inkişaf göstəriciləri daha dinamik xarakter daşıyır.
Bu isə yerli özünüidarəetmənin geniş səlahiyyətlərlə təmin edilməsinin regional inkişafın stimullaşdırılmasında mühüm rol oynadığını təsdiqləyir. Azərbaycanın müxtəlif iqtisadi regionlarının müqayisəli analizi göstərir ki, yerli maliyyə resursları məhdud olan ərazilərdə, xüsusən Qarabağ və bəzi periferik bölgələrdə sosial-iqtisadi inkişaf indeksləri aşağı səviyyədə qalır. Nəticələr göstərir ki, resurs çatışmazlığı bələdiyyələrin öz funksiyalarını tam icra etməsinə mane olur, xidmətlərin keyfiyyətini zəiflədir və yerli təşəbbüslərin icrasını məhdudlaşdırır. Buna qarşılıq, Bakı, Gəncə-Qazax və Quba Xaçmaz kimi regionlarda yerli səlahiyyətlərin daha səmərəli olması inkişaf göstəricilərinə müsbət təsir göstərmişdir. Bu fakt desentralizasiya siyasətinin düzgün qurulduğu zaman regionlar arasında tarazlığın bərpa oluna biləcəyini göstərir. Araşdırma göstərir ki, dövlət və bələdiyyə idarəetməsi arasında səlahiyyət bölgüsü yalnız hüquqi və struktur çərçivədə deyil, eyni zamanda maliyyə və institusional sferada da
optimallaşdırılmalıdır. Bələdiyyələrin fiskal müstəqilliyi gücləndirilməli, yerli vergi bazası genişləndirilməli və resursların bölgüsü daha ədalətli mexanizmlərlə təmin olunmalıdır. Eyni zamanda, regionların spesifik sosial-iqtisadi xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq diferensial səlahiyyət bölgüsü modeli tətbiq edilməlidir. İnfrastruktur layihələrinin idarə edilməsi, sosial xidmətlərin təşkili, ətraf mühitin mühafizəsi kimi sahələrdə yerli səviyyədə qərarvermə imkanlarının artırılması idarəetmədə çevikliyi yüksəldəcək və mərkəzi icranın yüklənməsini
azaldacaqdır.
Ümumilikdə, əldə olunan empirik nəticələr onu göstərir ki, səlahiyyətlərin bölgüsü yalnız idarəetmənin forması deyil, həm də regional inkişaf strategiyasının əsas alətidir. Səlahiyyət–resurs balansının düzgün qurulması regionlararası bərabərləşdirmə prosesini sürətləndirir, iqtisadi aktivliyi gücləndirir və yerli icmaların qərarvermədə iştirakını artırır. Bu baxımdan, dövlət idarəetməsində institusional modernizasiya, bələdiyyələrin gücləndirilməsi və fiskal desentralizasiya prosesləri Azərbaycanın uzunmüddətli regional inkişaf prioritetlərinin icrasında həlledici rol oynayacaqdır.
ƏDƏBİYYAT SİYAHISI
1. Əliyev, İ. (2020). Regional inkişaf siyasəti və onun idarəetmə mexanizmləri. Bakı: Qanun
Nəşriyyatı.
2. Məmmədov, F. (2019). Dövlət idarəçiliyi sistemində mərkəzləşmə və desentralizasiya problemləri. Dövlət və Qanun, 3(2), 45–57. https://doi.org/10.52340/dvq.2019.32
3. Quliyev, R. (2021). Azərbaycanda bələdiyyələrin fəaliyyət mexanizmi və institusionalinkişaf istiqamətləri. İctimai İdarəetmə Jurnalı, 6(1), 27–39. https://journal.gov.az
4. Həsənov, T. (2022). Yerli özünüidarəetmə və regional idarəetmə münasibətlərinin təkmilləşdirilməsi. Elmi Axtarışlar, 14(4), 88–98. http://ea-journal.az
5. Nağıyev, Ə. (2020). Azərbaycanda dövlət-bələdiyyə münasibətlərinin hüquqi əsasları. Qanunvericilik və İdarəetmə, 11(3), 55–64. https://lawjournal.az
6. Hüseynov, S. (2021). Regional inkişafın idarə olunmasında səlahiyyət bölgüsünün rolu. İqtisadiyyat və Dövlət İdarəçiliyi, 5(2), 72–84. https://econjournal.az
7. Məmmədli, A. (2023). Azərbaycanda subsidiarlıq prinsipinin tətbiqi və institusional çağırışlar. Dövlət İdarəçiliyi Araşdırmaları, 8(1), 101–116. https://publicadmin.az
8. Qarayeva, L. (2022). Bələdiyyələrin iqtisadi əsasları və regionlarda sosial-iqtisadi inkişaf.
İdarəetmə və İnkişaf, 9(4), 40–52. https://developmentjournal.az
9. İsmayılov, N. (2020). Azərbaycanda regional idarəetmənin modernləşdirilməsi və
səlahiyyət bölgüsü problemləri. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Xəbərləri, 73(1),
112–121. https://ameanews.az
10. Abbasov, K. (2018). Yerli idarəetmədə effektivlik və hesabatlılıq mexanizmləri. Dövlət İdarəçiliyi və Yerli Özünüidarəetmə, 4(3), 29–41. https://localgov.az
11. Ələkbərov, M. (2021). Regional inkişaf modelləri və idarəetmə strukturlarının optimallaşdırılması. Strateji Tədqiqatlar Jurnalı, 2(2), 67–79. https://srifjournal.az
12. Rüstəmova, Z. (2019). Dövlət və bələdiyyə arasında resursların bölüşdürülməsi: fiskal desentralizasiya aspektləri. Maliyyə və İqtisadi Tədqiqatlar Jurnalı, 5(1), 55–70.
https://finresearch.az
Əliyeva Feride
Azerbaycan Dovlət İqtisad universiteti , magistr 1 kurs telebesi , ixtisas Dovlet ve belediye idarəetmesi
Gundelik.az