Sosial şəbəkələr bizi yaxınlaşdırır, yoxsa tənhalaşdırır? Müasir münasibətlərin görünməyən tərəfi - ARAŞDIRMA

Bir-birimizin həyatından xəbərdarıq, hər gün mesajlaşırıq, şəkillərimizi bəyənir, paylaşımlarımıza şərhlər yazırıq. Bəs bütün bu ünsiyyətin içində bir-birimizi həqiqətən nə qədər anlayırıq? Bu gün insanlarla əlaqə saxlamaq üçün nə görüş təyin etməyə, nə də uzun-uzadı telefon danışığına ehtiyac var. Bir mesaj, bir emoji, bir neçə saniyəlik səs yazısı kifayətdir. Ancaq ünsiyyət imkanlarının artması münasibətlərin də daha səmimi, daha sağlam və daha dərin olması deməkdirmi?

Gundelik.az bununla bağlı araşdırma aparıb.

Müasir dövrün paradokslarından biri də budur: insanlar bir-birinə əvvəlkindən daha əlçatan olduğu halda, bəzən özünü daha tənha hiss edir. Sosial şəbəkələrdə yüzlərlə dostu olan insan real həyatda dərdini bölüşəcək birini tapmaqda çətinlik çəkə bilər. Başqasının uğurunu ekranda izləyən şəxs onu təbrik etsə də, daxilində müqayisə, narazılıq və ya qısqanclıq hissi keçirə bilər. Bəzən isə bir mesajın cavabsız qalması belə münasibətlərdə soyuqluq, inciklik və anlaşılmazlıq yaradır.

Əslində, məsələ təkcə texnologiyada deyil. Söhbət insanın diqqətindən, emosional ehtiyaclarından, özünü başqaları ilə müqayisə etməsindən və münasibətlərdə məsuliyyət daşımaq istəyindən gedir.

Bəs sosial şəbəkələr bizi həqiqətən yaxınlaşdırır, yoxsa aramızda görünməz məsafələr yaradır? İnsanlar başqalarının uğuruna niyə bəzən səmimi şəkildə sevinə bilmir? Mesajı görüb cavab verməmək hörmətsizlik sayılmalıdırmı? Ekranda gördüyümüz xoşbəxt həyatların nə qədəri reallığı əks etdirir? Və ən əsası, insanlar münasibətlərdə niyə hisslərini açıq ifadə etmək əvəzinə susmağa, uzaqlaşmağa və qarşı tərəfin öz-özünə anlamasını gözləməyə üstünlük verirlər?

Sosial şəbəkələr bizi yaxınlaşdırır, yoxsa tənhalaşdırır?

Sosial şəbəkələrin ən böyük üstünlüyü məsafələri aradan qaldırmasıdır. Xarici ölkədə yaşayan ailə üzvü ilə danışmaq, uzaqdakı dostun həyatından xəbər tutmaq, ortaq maraqları olan insanlarla tanış olmaq artıq çox asandır. Xüsusilə ailəsindən və yaxınlarından uzaqda yaşayan insanlar üçün virtual ünsiyyət mühüm emosional dəstək vasitəsi ola bilər.

Lakin əlaqədə olmaqla həqiqətən yaxın olmaq eyni şey deyil. Bir insanın paylaşımını izləmək onun keçirdiyi hissləri anlamaq, ona dəstək olmaq və ya çətin anında yanında dayanmaq demək deyil.

Massaçusets Texnologiya İnstitutunun (MIT) professoru, sosial psixoloq Şerri Törkl (Sherry Turkle) uzun illərdir texnologiyanın insan münasibətlərinə təsirini araşdırır. O, “Alone Together” (“Birlikdə, amma tənha”) əsərində texnologiyanın insanları daim əlaqədə saxladığı halda, real ünsiyyətin keyfiyyətinə təsir göstərə biləcəyinə diqqət çəkir.

Törklün yanaşmasına görə, texnologiya özlüyündə düşmən deyil; əsas məsələ onun insanlarla canlı ünsiyyətimizi əvəz etməsinə imkan verib-verməməyimizdir. O, MIT "News"a müsahibəsində söhbətin insanın yaradıcılığı, ailə münasibətləri və insani mahiyyəti üçün əhəmiyyətini xüsusi vurğulayıb.

Deməli, sosial şəbəkələr bizi həm yaxınlaşdıra, həm də uzaqlaşdıra bilər. Əgər virtual ünsiyyət real münasibətləri dəstəkləyirsə, faydalıdır. Əgər insan üz-üzə söhbətdən, diqqətlə dinləməkdən və emosional yaxınlıqdan qaçmaq üçün ekrana sığınırsa, bu zaman əlaqələrin sayı artsa da, keyfiyyəti zəifləyə bilər.

İnsanlar niyə başqalarının uğuruna sevinməkdə çətinlik çəkir?

Dostunun yeni işə başlaması, tanışının xaricə səyahət etməsi, kiminsə ev alması və ya şəxsi həyatında xoşbəxt olması normalda sevinc doğurmalı hadisələrdir. Ancaq bəzən bu xəbərlər insanda sevincdən çox narahatlıq yaradır.

Bunun səbəblərindən biri özünü başqaları ilə müqayisə etməkdir. İnsan başqasının əldə etdiklərinə baxaraq öz həyatını qiymətləndirməyə başlayır: “O bacardı, mən niyə bacarmadım?”, “Hamı irəli gedir, mən isə yerimdə sayıram”. Beləliklə, başqasının uğuru insanın öz çatışmazlıqları haqqında düşündüklərini hərəkətə gətirə bilər.

Sosial şəbəkələr bu müqayisəni daha da gücləndirir. Çünki insanlar adətən uğursuzluqlarını, tərəddüdlərini və çətinliklərini deyil, daha çox nailiyyətlərini nümayiş etdirirlər. Nəticədə bir insan öz həyatının bütün çətinliklərini başqasının həyatından seçilmiş ən yaxşı anlarla müqayisə edir.

ABŞ-də fəaliyyət göstərən psixoloq və San Dieqo Dövlət Universitetinin professoru Cin Tvenge (Jean Twenge) rəqəmsal texnologiyaların, sosial şəbəkələrin və gənclərin psixoloji rifahının əlaqəsini araşdırıb. Onun araşdırmaları sosial media istifadəsinin təsirlərinin istifadə formasından və müddətindən asılı olaraq dəyişə biləcəyinə diqqət çəkir.

Burada mühüm məqam odur ki, başqasının uğuruna sevinə bilməmək həmişə həmin insana qarşı pis niyyətin olması demək deyil. Bəzən bu, insanın öz həyatından narazılığının, özünəinamının zəifləməsinin və ya geridə qalmaq qorxusunun əlaməti ola bilər.

Başqasının uğuru bizim uğursuzluğumuz deyil. Lakin insan öz dəyərini başqalarının nailiyyətləri ilə ölçməyə başladıqda, başqasının sevinci belə onun üçün təzyiq mənbəyinə çevrilə bilər.

Mesajı görüb cavab verməmək hörmətsizlikdir?

Müasir münasibətlərdə ən çox mübahisə doğuran məsələlərdən biri də mesajlara münasibətdir. Mesaj göndərilir, qarşı tərəf onu oxuyur, lakin cavab vermir. Bir neçə dəqiqə keçir, sonra saatlar... Və insan düşünməyə başlayır: “Məni görməzdən gəlir?”, “Nəsə səhv etdim?”, “Artıq mənimlə danışmaq istəmir?”

Halbuki cavabsız mesajın arxasında müxtəlif səbəblər dayana bilər. İnsan məşğul ola, yorğun ola, cavab vermək üçün uyğun vaxt gözləyə və ya emosional baxımdan danışmağa hazır olmaya bilər. Hər susqunluğu hörmətsizlik kimi qəbul etmək düzgün deyil.

Digər tərəfdən, xüsusilə yaxın münasibətlərdə davamlı şəkildə cavabsız qoyulmaq, qarşı tərəfin yalnız özünə sərf edən vaxtlarda ünsiyyət qurması və suallardan yayınması insanda dəyərsiz olduğu hissini yarada bilər.

Burada əsas məsələ bir mesajın nə qədər tez cavablandırılması deyil, münasibətdə qarşılıqlı diqqət və hörmətin olub-olmamasıdır. İnsan hər an əlçatan olmağa məcbur deyil. Ancaq davamlı ünsiyyət quran iki şəxs arasında gözləntilərin açıq şəkildə ifadə edilməsi anlaşılmazlıqların qarşısını ala bilər.

Bəzən sadəcə “Hazırda danışa bilmirəm, imkan tapanda yazacağam” demək belə qarşı tərəfin narahatlığını azalda bilər.

Sosial şəbəkələrdəki xoşbəxtlik nə dərəcədə realdır?

Gözəl restoranlar, bahalı hədiyyələr, romantik sürprizlər, xarici ölkələrdən fotolar və təbəssümlə dolu ailə şəkilləri... Sosial şəbəkələrdə insanların həyatı çox vaxt problemsiz görünür.

Lakin paylaşım insanın həyatının özü deyil, həmin həyatdan seçdiyi bir hissədir. Fotoşəkil münasibətdəki bütün mübahisələri, gecə boyu davam edən narahatlıqları, maddi çətinlikləri və ya insanın daxilində yaşadığı tənhalığı göstərmir.

Bu o demək deyil ki, sosial şəbəkələrdəki bütün xoşbəxtlik saxtadır. İnsanlar həqiqətən xoşbəxt ola, uğurlarını bölüşmək və gözəl anlarını yadda saxlamaq istəyə bilərlər. Problem paylaşılan görüntüləri bütöv reallıq kimi qəbul etdikdə başlayır.

Başqasının həyatını yalnız onun nümayiş etdirdiyi anlar əsasında qiymətləndirmək həm yanlış təsəvvür yaradır, həm də insanı öz həyatına qarşı narazı edə bilər. Xüsusilə romantik münasibətlərdə başqalarının nümayiş etdirdiyi diqqət, hədiyyə və jestləri öz münasibətimiz üçün ölçü vahidinə çevirmək məyusluğa səbəb ola bilər.

Unutmaq olmaz ki, münasibətin keyfiyyəti neçə foto paylaşılması, neçə bəyənmə alınması və ya nə qədər bahalı hədiyyə verilməsi ilə ölçülmür. Bəzən ən sağlam münasibətlər heç nümayiş etdirilməyən, sakit şəkildə yaşanan münasibətlərdir.

İnsanlar münasibətlərdə niyə açıq danışmaqdan qaçırlar?

“Özü başa düşməlidir”, “Desəm, mübahisə yaranacaq”, “Hisslərimi açıqlasam, zəif görünərəm”, “Bəlkə, heç nə deməsəm, özü dəyişər” - bu fikirlər bir çox münasibətdə susqunluğun arxasında dayanan səbəblərdəndir.

Açıq danışmaq cəsarət tələb edir. Çünki insan hisslərini ifadə etdikdə qarşı tərəfin onu anlamaması, rədd etməsi və ya mübahisə yaranması ehtimalı ilə üzləşir. Buna görə də bəziləri narahatlıqlarını dilə gətirmək əvəzinə susmağa, məsafə saxlamağa və ya dolayı mesajlar verməyə üstünlük verir.

Lakin ifadə edilməyən narazılıqlar çox vaxt yox olmur. Əksinə, zamanla toplanaraq incikliyə, soyuqluğa və inamsızlığa çevrilə bilər.

Sağlam münasibətdə açıq danışmaq qarşı tərəfi ittiham etmək deyil, öz hisslərini və ehtiyaclarını aydın ifadə etməkdir. “Sən heç vaxt mənə vaxt ayırmırsan” demək əvəzinə, “Birlikdə daha çox vaxt keçirmək mənim üçün vacibdir” demək müzakirəni daha konstruktiv edə bilər.

Eyni zamanda, açıq ünsiyyət yalnız danışmaqdan ibarət deyil. Qarşı tərəfi dinləmək, onun hisslərini kiçiltməmək və fərqli fikirlərə hörmətlə yanaşmaq da vacibdir.

Münasibətlərdə hər şeyin öz-özünə anlaşılmasını gözləməkdənsə, ehtiyacları və sərhədləri aydın ifadə etmək daha sağlam ünsiyyətin əsasını yaradır.

Bəs çıxış yolu nədir?

Sosial şəbəkələrdən tamamilə uzaqlaşmaq hər kəs üçün nə mümkün, nə də zəruridir. Əsas məsələ texnologiyadan necə istifadə etdiyimiz və onun gündəlik münasibətlərimizdə hansı yeri tutmasıdır.

Bunun üçün bir neçə sadə məqamı nəzərə almaq olar:

Müqayisəni azaldın. Başqasının həyatında gördüyünüz bir neçə gözəl anı öz həyatınızın bütövlüyü ilə müqayisə etməyin.

Canlı ünsiyyətə vaxt ayırın. Bəzən bir telefon danışığı və ya üz-üzə söhbət onlarla mesaja bərabər ola bilər.

Hər susqunluğu şəxsi qəbul etməyin. Nəticə çıxarmazdan əvvəl qarşı tərəfin vəziyyətini anlamağa çalışın.

Hisslərinizi açıq ifadə edin. Qarşı tərəfin fikrinizi oxumasını gözləmək əvəzinə, nə hiss etdiyinizi və nəyə ehtiyac duyduğunuzu söyləyin.

Virtual görüntülərdən çox real davranışlara diqqət yetirin. Münasibətdə səmimiyyətin göstəricisi paylaşım deyil, çətin anda göstərilən diqqət, etibar və məsuliyyətdir.

Sosial şəbəkələr insanlara bir-birinə çatmaq üçün daha çox imkan verir, lakin münasibətlərin dərinliyini avtomatik olaraq artırmır. Yaxınlıq üçün yalnız əlaqə saxlamaq kifayət deyil; dinləmək, anlamaq, etibar etmək və çətin söhbətlərdən qaçmamaq da lazımdır.

Bəlkə də müasir münasibətlərin əsas problemi insanların bir-birinə yaza bilməməsi deyil, bir-birinə həqiqətən qulaq asmaqda çətinlik çəkməsidir. Biz başqalarının həyatını izləməyə çox vaxt ayırdığımız halda, yanımızda olan insanın nə hiss etdiyini soruşmağı unuda bilərik.

Çünki insanı yaxınlaşdıran təkcə eyni ekrana baxmaq deyil, eyni zamanda bir-birinin hisslərinə diqqət göstərməkdir.

Bəs sizcə, sosial şəbəkələr insanları bir-birinə daha çox yaxınlaşdırır, yoxsa münasibətlərdə səmimiyyətin azalmasına səbəb olur? Mesajı görüb cavab verməmək sizcə, hörmətsizlikdir, yoxsa hər kəsin öz sərhədləri ola bilər?

Nuri
Gundelik.az